TÜMÜ

Tarımsal Ürünlerde Üretici ve Tüketici Fiyatları Arasındaki Fark Neden Büyük?

30 Kasım 2015

      Üretici ve tüketici fiyatları arasındaki farkın yüksekliği özellikle son yıllarda çarpıcı örneklerle sıkça karşımıza çıkan bir konudur. Bu iki fiyat arasındaki farkın yüksekliğinin sebebi pazarlama marjlarıdır. Pazarlama marjlarının yüksek olması, tüketicinin yüksek fiyattan ürün satın almasına ve tüketicinin ödediği fiyatın oldukça düşük bir kısmının üretici eline geçmesine yol açmaktadır. Bu durumda tüketiciler ödedikleri fiyattan şikâyetçi duruma gelmekte, üreticiler ellerine geçen fiyattan memnun kalmamaktadır. Üretici ve tüketici fiyatları arasındaki fark aracı sayısı, ürüne uygulanan işlemler (pazarlama hizmetleriyle) ve vergilerle ilgilidir.

     Tarım ürünleri üretimden sonra çeşitli kanallardan geçerek ve bu kanallarda değişik olaylarla karşılaştıktan sonra tüketicilere ulaşmaktadır. Dağıtım kanalları olarak anılan bu yollarda çok sayıda pazarlama aracıları bulunur. Geleneksel bir pazarlama sisteminde bu aracılar üretici, toptancı ve perakendeci şeklinde üç temel grupta toplanabilir. Bu aracıların yanı sıra ürünün özelliğine göre komisyoncular, perakendeciler, işleyiciler, üretici birlikleri, ticaret borsaları veya Toprak Mahsulleri Ofisi gibi bazı organizasyonlar bu kanallar içerisinde yer almaktadır

     Pazarlama kanallarında aracıların sayısı arttıkça, pazarlama marjları yükselmektedir. Aracıların ürünü satış fiyatıyla alış fiyatı arasındaki farkı ifade eden pazarlama marjı, aracıların söz konusu ürünler için yaptıkları masraflar (işgücü, ekipman, nakliye vb masraflar) ve aracı kârlarından oluşmaktadır. Tam rekabet koşullarında aracıya kalan bu pay kendisinin iş hayatındaki yerini korumasına ve faaliyetlerini sürdürmesine yetecek miktarda olması beklenir. Ancak, tam rekabet koşullarının eksik olduğu durumlarda aracılar normalin üzerinde kar elde edebilmektedir. Aracı sayısı arttıkça da toplam pay bazı durumlarda tüketicileri olumsuz etkileyecek düzeylere ulaşabilmektedir.

    Üretici ve tüketici pazarlarda oluşan fiyatlarlarla ilgili bilinen bir diğer durum ise fiyat dalgalanmalarından tarafların farklı şekillerde etkilenmeleridir. Yerel pazarlarda fiyatlar diğer pazarlama aşamalarının hepsinden daha düşüktür. Çok sayıda üreticinin bulunduğu yerel pazarlarda alıcılar bakımından az sayıda alternatif bulunuyor ise bu durum üreticinin pazarlık gücünü zayıflatmakta ve fiyat değişmeleri karşısında üreticileri bu durumun mağduru haline getirmektedir. Fiyat değişmeleri karşısında pazar paylarından vazgeçmek istemeyen aracılar, ürünü satma zorunluluğu olan üreticiden ürün alırken fiyatın belirlenmesinde bu yükü üreticiye yüklemektedir. Bu şekilde fiyat dalgalanmalarından en fazla etkilenen kesim üreticiler olmaktadır. Örneğin; üreticinin satış fiyatı 50 kr olan ıspanak, 2,5-3,00 TL’ye varan pazarlama marjıyla tüketicinin eline 3,00-3,50 TL’ye ulaşabilmektedir. Tüketici fiyatının düşmesi durumunda, aracıları pazarlama paylarını düşürmek yerine üreticiden satın aldıkları fiyatı düşürmeyi tercih etmektedir. 

    Yaş meyve sebze piyasasında üretici ve tüketici fiyatları arasındaki fark üründen ürüne önemli farklılıklar gösterebilmektedir. Market fiyatı içerisinde üretici fiyatının oranı genellikle %17-38 arasında değişmektedir. Bu oranlar tüketicinin ödediği miktarın ne kadar düşük bir kısmının üretici eline geçtiğini açıkça ifade etmektedir. Market fiyatının üretici fiyatından farkı ise domates, salatalık sivri biber gibi pek çok üründe 2,5-3,5 katına ulaşabilmektedir. Hatta bazı ürünlerde bu farkın 5-6 katına yükseldiği görülmektedir (elma, ıspanak, maydanoz gibi). Bu rakamlar, ele alınan ürünlerin çoğunun yoğun ve karmaşık pazarlama hizmetlerine ve işleme teknolojisine ihtiyaç duymadığı düşünüldüğünde dağıtım kanalları içerisinde yer alan aracıların elde ettikleri marjların yüksekliğini açıkça göstermektedir.

Çizelge 1. Seçilmiş Ürünlerde Üretici, Hal, Pazar ve Market Fiyatları (31.11.2013; TL/Kg)


Ürünler


Üretici


Fiyatı (TL/Kg)


Hal


Fiyatı (TL/Kg)


Pazar


Fiyatı (TL/Kg)


Market


Fiyatı (TL/Kg)


Market fiy. içerisinde üretici fiy. payı (%)


Market/Üretici


Fiyat Farkı (%)


Domates


1,19


1,96


2,71


3,16


38


266


Salatalık


0,83


1,38


2,29


2,77


30


334


Sivri Biber


1,11


2,00


3,17


3,36


33


303


Yeşil Fasulye


1,50


2,28


3,75


4,30


35


287


Patlıcan


1,00


1,61


2,45


3,19


31


319


Kabak


0,95


1,67


2,43


2,98


32


314


Ispanak


0,58


1,53


2,92


3,16


18


545


Maydanoz (demet)


0,13


0,30


0,58


0,78


17


600


Kuru Soğan


0,29


0,62


0,94


1,07


27


369


Mandalina


0,73


1,27


1,76


2,40


30


329


Limon


0,69


1,34


2,19


2,46


28


357


Elma


0,64


1,26


2,15


3,12


21


488

Not: Hal, pazar ve market verileri Ankara, İzmir, İstanbul, Mersin, Antalya ve Bursa illerinden derlenen ortalama fiyatlardır. Üretici fiyatları ise ürünlere göre önemli üretim merkezlerinden derlenmiştir.

     Üretici ve tüketici fiyatları arasındaki farkın önemli bir diğer sebebi ürüne uygulanan işlemler, başka bir ifadeyle toplama, işleme, depolama, paketleme gibi pazarlama hizmetleridir. Değişen yaşam koşulları ve bunun paralelinde değişen tüketici talepleri doğrultusunda artık pek çok tarım ürünü işlendikten sonra pazara sunulmaktadır. İşleme teknolojisinin düzeyi ve ham maddenin niteliği gibi sebeplere bağlı olarak pazarlama marjı değişmektedir. Örneğin marjlar, çocuklara yönelik hazırlanan sütlü mamullerde içme sütünden daha fazladır.

      Pazarlama marjlarının işleme düzeyiyle yakından ilişkisi bulunmasına karşılık piyasada farklı uygulamalar söz konusu olabilmektedir. Pazarlama marjı konusunda çarpıcı ve şaşırtıcı örneklerden bir tanesi 2013 yılı içerisinde yaşanmıştır. Silifke'de toplanan ve kurutularak satılan çiçek kuru bamyanın kilosu 150 TL'ye piyasaya sunulmaktadır. Üretici bamyayı taze olarak 3-5 liraya satarken -üretim miktarının az olmasının da etkisiyle- kuru bamya 150 TL’ye tüketiciye sunulmaktadır. Kurutma aşamasında oldukça basit işlemlerden geçirilen, az miktarda işçiliğe ve malzemeye ihtiyaç duyulan bu ürünün üretici ve tüketici fiyatları arasındaki farkın tek açıklaması aracıların pazarlama paylarıdır.

     Pazarlama kanallarındaki aracı sayısının fazlalığı ve işleme teknolojisinin düzeyine bağlı olarak artan pazarlama marjlarının azaltılması, tüketici refahı açısından ve pazar fiyatının daha dengeli dağıtılması açısından oldukça önemlidir. Bunun sağlanabilmesi pazarlama organizasyonlarında iyileştirmeler yapılması ve üretici  birlikleri, ya da başka bir şekilde üreticilerin birlikte hareket ederek pazarlık güçlerini artıracak bazı organizasyonlara işlerlik kazandırılması ile gerçekleşebilecektir.